Czynniki modyfikujące zabiegi wychowawcze
Powiedzmy jeszcze kilka słów o czynnikach modyfikujących zabiegi wychowawcze. Najważniejszymi czynnikami są procesy życia zbiorowego, rzeczywiste warunki życia rodzin, funkcjonowanie instytucji ekonomicznych i politycznych, administracji państwowej - słowem, tych wszystkich form życia zbiorowego, w których nasz absolwent będzie pracował i żył. Jeżeli w tych dziedzinach ideał wychowawczy socjalizmu nie jest rzeczywiście traktowany poważnie, jeżeli jest on tylko wywieszką odświętną na zebraniach i uroczystościach, jeżeli w praktyce obowiązują inne zasady, to nasi absolwenci też będą skłonni traktować ideał wychowawczy socjalizmu instrumentalnie, będą mu spłacać haracz słowny, by w praktyce kierować się tymi zasadami, które prowadzą do sukcesu życiowego. Z taką sytuacją wychowawcy muszą się liczyć i na to muszą swoich wychowanków przygotowywać. Lecz i w tej dziedzinie wychowankowie patrzą przede wszystkim na to, jak w praktyce postępuje wychowawca. Jego osobisty przykład jest decydujący. Jak to pisał pięknie Hirszfeld: "Kto chce innych zapalać, musi sam płonąć." Na podstawie tych rozważań można wysunąć następujące wnioski: w procesie wychowawczym czynnikiem najważniejszym jest osobowość, indywidualność wychowawcy.